Πένθος και απώλεια: Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία

Το πένθος είναι μια βαθιά προσωπική εμπειρία. Όταν χάνεις έναν άνθρωπο που αγαπάς, μπορεί να νιώθεις ότι η καθημερινότητά σου έχει αλλάξει οριστικά. Ίσως δυσκολεύεσαι να αποδεχτείς αυτό που συνέβη, θυμώνεις, αισθάνεσαι ενοχές ή προσπαθείς να συνεχίσεις τη ζωή σου χωρίς να ξέρεις πώς να διαχειριστείς όσα νιώθεις.

Μπορεί, επίσης, να αναρωτιέσαι γιατί εξακολουθείς να πονάς, ενώ έχει περάσει αρκετός καιρός, ή να αισθάνεσαι ότι οι άνθρωποι γύρω σου περιμένουν να έχεις επιστρέψει στην καθημερινότητά σου.

Το πένθος δεν έχει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα ούτε έναν σωστό τρόπο να βιωθεί. Η απώλεια επηρεάζει κάθε άνθρωπο διαφορετικά, ανάλογα με τη σχέση που είχε με αυτό που έχασε, τις συνθήκες της απώλειας και την υποστήριξη που διαθέτει.

Πώς μπορεί, λοιπόν, να σε βοηθήσει η ψυχοθεραπεία στη διαχείριση του πένθους; Πότε είναι χρήσιμο να αναζητήσεις υποστήριξη και τι μπορείς να κάνεις όταν η απουσία μοιάζει να καταλαμβάνει όλη σου τη ζωή;

Τι είναι το πένθος και πώς βιώνεται η απώλεια;

Το πένθος είναι η συναισθηματική και ψυχολογική αντίδραση σε μια σημαντική απώλεια. Συχνά συνδέεται με τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, αλλά μπορεί να εμφανιστεί και όταν τελειώνει μια σημαντική σχέση, όταν χάνεται μια εργασία ή όταν αλλάζουν οι συνθήκες της ζωής σου με τρόπο που σε απομακρύνει από κάτι πολύτιμο για εσένα.

Δεν χάνουμε μόνο έναν άνθρωπο ή μια κατάσταση. Μπορεί να χάνουμε και όσα είχαμε φανταστεί ότι θα ζήσουμε μαζί τους, τις συνήθειες που μοιραζόμασταν, την αίσθηση ασφάλειας ή την εικόνα που είχαμε για το μέλλον.

Για παράδειγμα, μετά τον θάνατο ενός γονέα, μπορεί να πενθείς όχι μόνο την απουσία του, αλλά και την αδυναμία να μοιραστείς μαζί του σημαντικές στιγμές που θα έρθουν. Αντίστοιχα, μετά από έναν χωρισμό, μπορεί να σου λείπει όχι μόνο ο πρώην σύντροφός σου, αλλά και η κοινή ζωή που είχες φανταστεί.

Κάθε απώλεια έχει τη δική της σημασία. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει ένας ενιαίος τρόπος με τον οποίο αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι.

Ποια είναι τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις που μπορεί να συνοδεύουν το πένθος;

Το πένθος δεν εκδηλώνεται αποκλειστικά με θλίψη ή κλάμα. Μπορεί να επηρεάσει τα συναισθήματα, τις σκέψεις, το σώμα, τις σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητά σου.

Ορισμένες συνηθισμένες αντιδράσεις είναι:

• Θλίψη και νοσταλγία: Σου λείπει έντονα ο άνθρωπος ή αυτό που έχασες και μπορεί να συγκινείσαι από αναμνήσεις ή καθημερινές συνήθειες.

• Θυμός: Μπορεί να θυμώνεις με τις συνθήκες της απώλειας, με άλλους ανθρώπους, με τον εαυτό σου ή ακόμη και με εκείνον που έφυγε.

• Ενοχές και σκέψεις του τύπου «αν είχα κάνει κάτι διαφορετικά»: Ανατρέχεις στο παρελθόν, αναζητώντας εξηγήσεις ή διαφορετικές εκβάσεις.

• Μούδιασμα ή δυσκολία να συνειδητοποιήσεις τι συνέβη: Μπορεί να αισθάνεσαι ότι λειτουργείς μηχανικά, σαν να μην έχει γίνει πραγματικά η απώλεια.

• Άγχος και ανασφάλεια: Η απώλεια μπορεί να κλονίσει την αίσθηση σταθερότητας και να σε κάνει να ανησυχείς περισσότερο για το μέλλον.

• Σωματικές και καθημερινές αλλαγές: Ενδέχεται να παρατηρείς κόπωση, δυσκολία στον ύπνο, αλλαγές στην όρεξη ή δυσκολία συγκέντρωσης.

Οι αντιδράσεις αυτές δεν εμφανίζονται απαραίτητα όλες ούτε με την ίδια ένταση. Μπορεί, για παράδειγμα, μια ημέρα να αισθάνεσαι σχετικά ήρεμα και την επόμενη να σε κατακλύζει η θλίψη επειδή άκουσες ένα τραγούδι ή πέρασες από ένα γνώριμο μέρος.

Αυτό δεν σημαίνει ότι επιστρέφεις στο μηδέν. Η εμπειρία του πένθους μπορεί να περιλαμβάνει εναλλαγές, ακόμη και όταν έχει αρχίσει να γίνεται πιο διαχειρίσιμη.

Υπάρχουν στάδια πένθους που πρέπει να περάσεις;

Ίσως έχεις ακούσει για τα πέντε στάδια του πένθους: την άρνηση, τον θυμό, τη διαπραγμάτευση, την κατάθλιψη και την αποδοχή.

Το μοντέλο αυτό είναι γνωστό, αλλά είναι σημαντικό να μην αντιμετωπίζεται ως υποχρεωτική σειρά βημάτων που πρέπει να ακολουθήσει κάθε άνθρωπος. Δεν υπάρχει συγκεκριμένη ακολουθία συναισθημάτων ούτε ένα καθορισμένο χρονικό διάστημα μέσα στο οποίο χρειάζεται να έχεις αποδεχτεί την απώλεια.

Μπορεί να νιώθεις θυμό πριν από τη θλίψη, να βιώνεις ανακούφιση μαζί με ενοχές ή να αισθάνεσαι ότι έχεις συμφιλιωθεί με αυτό που συνέβη και, αργότερα, να δυσκολεύεσαι ξανά.

Επίσης, το ότι κάποιος δεν κλαίει ή δεν εκφράζει έντονα τα συναισθήματά του δεν σημαίνει ότι δεν πενθεί. Ορισμένοι άνθρωποι χρειάζονται χρόνο για να αναγνωρίσουν τι νιώθουν, ενώ άλλοι επικεντρώνονται αρχικά στις πρακτικές υποχρεώσεις που ακολουθούν μια απώλεια.

Δεν χρειάζεται να πενθείς με έναν συγκεκριμένο τρόπο για να θεωρείται η εμπειρία σου πραγματική. Το ζητούμενο δεν είναι να ακολουθήσεις σωστά κάποια στάδια, αλλά να βρεις τον δικό σου τρόπο να ζήσεις με την αλλαγή που έχει φέρει η απώλεια.

Πώς μπορεί να σε βοηθήσει η ψυχοθεραπεία στη διαχείριση του πένθους;

Όταν βιώνεις μια απώλεια, μπορεί να ακούς συχνά φράσεις όπως «πρέπει να είσαι δυνατός», «ο χρόνος όλα τα γιατρεύει» ή «πρέπει να προχωρήσεις». Ακόμη κι όταν λέγονται με καλή πρόθεση, μπορεί να σε κάνουν να αισθανθείς ότι δεν υπάρχει χώρος για όσα πραγματικά βιώνεις.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν χώρο όπου δεν χρειάζεται να κρύψεις τη θλίψη σου, να δικαιολογήσεις τον θυμό σου ή να αποδείξεις ότι τα καταφέρνεις. Δεν έχει στόχο να εξαφανίσει τη σημασία της απώλειας, αλλά να σε βοηθήσει να κατανοήσεις την εμπειρία σου και να διερευνήσεις τρόπους να τη διαχειριστείς.

1. Να αναγνωρίσεις και να εκφράσεις όσα νιώθεις

Μερικές φορές είναι δύσκολο να περιγράψεις αυτό που αισθάνεσαι. Μπορεί να λες ότι είσαι στενοχωρημένος, ενώ μέσα σου συνυπάρχουν θυμός, φόβος, ενοχές, ανακούφιση και μοναξιά.

Στη θεραπευτική διαδικασία μπορείς να δώσεις χώρο σε αυτά τα συναισθήματα, χωρίς να χρειάζεται να τα αξιολογήσεις ως σωστά ή λάθος. Μπορείς να μιλήσεις για σκέψεις που δυσκολεύεσαι να μοιραστείς με τους κοντινούς σου ανθρώπους, επειδή φοβάσαι ότι θα παρεξηγηθείς ή θα τους επιβαρύνεις.

Η αναγνώριση των συναισθημάτων δεν σημαίνει ότι ο πόνος εξαφανίζεται. Μπορεί, όμως, να σε βοηθήσει να κατανοήσεις καλύτερα τι συμβαίνει μέσα σου και τι χρειάζεσαι αυτή την περίοδο.

2. Να επεξεργαστείς τις ενοχές και τις σκέψεις γύρω από το παρελθόν

Μετά από μια απώλεια, είναι συνηθισμένο να επιστρέφεις νοητικά σε προηγούμενες στιγμές.

«Γιατί δεν τηλεφώνησα εκείνη την ημέρα;»

«Μήπως θα μπορούσα να είχα κάνει κάτι διαφορετικό;»

«Γιατί δεν πρόλαβα να πω όσα ήθελα;»

Αυτές οι σκέψεις μπορεί να σχετίζονται με την ανάγκη να καταλάβεις τι συνέβη ή να αναζητήσεις έναν διαφορετικό τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να έχουν εξελιχθεί τα πράγματα.

Στην ψυχοθεραπεία μπορείς να διερευνήσεις αυτές τις σκέψεις, να διαχωρίσεις όσα πραγματικά γνώριζες ή μπορούσες να ελέγξεις από όσα δεν ήταν στο χέρι σου και να εξετάσεις με μεγαλύτερη κατανόηση τη σχέση σου με το παρελθόν.

Δεν είναι απαραίτητο να καταλήξεις σε μια οριστική απάντηση για όλα. Ορισμένα ερωτήματα μπορεί να παραμείνουν αναπάντητα, και μέρος της διεργασίας είναι να βρεις πώς θα συνυπάρχεις με αυτή την αβεβαιότητα.

3. Να προσαρμοστείς στη ζωή μετά την απώλεια

Η απώλεια μπορεί να αλλάξει την καθημερινότητά σου με τρόπους που δεν είχες φανταστεί. Ίσως χρειάζεται να αναλάβεις νέες ευθύνες, να προσαρμοστείς σε μια διαφορετική οικογενειακή πραγματικότητα ή να ανακαλύψεις ξανά πώς περνάς τον χρόνο σου.

Ακόμη και μικρές συνήθειες μπορεί να γίνουν δύσκολες. Ένα γεύμα που μοιραζόσουν με έναν άνθρωπο, μια τηλεφωνική επικοινωνία στο τέλος της ημέρας ή μια οικογενειακή γιορτή μπορεί να αναδεικνύει έντονα την απουσία του.

Η θεραπευτική υποστήριξη μπορεί να σε βοηθήσει να αναγνωρίσεις ποιες αλλαγές σε δυσκολεύουν περισσότερο και να αναζητήσεις μικρά, ρεαλιστικά βήματα για την καθημερινότητά σου, χωρίς να πιέζεσαι να επιστρέψεις αμέσως στον προηγούμενο ρυθμό.

4. Να κατανοήσεις πώς η απώλεια επηρεάζει τις σχέσεις σου

Το πένθος δεν βιώνεται έξω από τις σχέσεις μας. Συχνά, η απώλεια επηρεάζει ολόκληρο το οικογενειακό ή κοινωνικό περιβάλλον.

Μπορεί να παρατηρήσεις ότι εσύ χρειάζεσαι να μιλάς για τον άνθρωπο που έχασες, ενώ ο σύντροφός σου αποφεύγει τις σχετικές συζητήσεις. Ίσως κάποια μέλη της οικογένειας θέλουν να επιστρέψουν γρήγορα στην καθημερινότητα, ενώ άλλα χρειάζονται περισσότερο χρόνο.

Αυτές οι διαφορές δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι κάποιος αγαπούσε περισσότερο ή λιγότερο τον άνθρωπο που έφυγε. Μπορεί να αντικατοπτρίζουν διαφορετικούς τρόπους έκφρασης, διαφορετικές ανάγκες ή δυσκολία να βρεθούν οι κατάλληλες λέξεις.

Μέσα από μια συστημική οπτική, μπορούμε να εξετάσουμε όχι μόνο το άτομο που πενθεί, αλλά και τις σχέσεις, τους ρόλους και τις αλλαγές που προκύπτουν μέσα στο οικογενειακό σύστημα. Στόχος είναι να γίνει καλύτερα κατανοητό τι χρειάζεται κάθε άνθρωπος και πώς μπορεί να υπάρξει περισσότερη επικοινωνία και αλληλοϋποστήριξη.

5. Να βρεις έναν τρόπο να διατηρήσεις τη σύνδεση με αυτό που έχασες

Η προσαρμογή στη ζωή μετά από μια απώλεια δεν σημαίνει ότι πρέπει να ξεχάσεις ή να πάψεις να αγαπάς τον άνθρωπο που έφυγε.

Μπορεί να συνεχίσεις να κρατάς φωτογραφίες, να θυμάσαι κοινές στιγμές, να τιμάς μια παράδοση ή να αντλείς δύναμη από όσα έμαθες μέσα από τη σχέση σας. Για κάποιους ανθρώπους, αυτές οι συνδέσεις αποτελούν σημαντικό μέρος του τρόπου με τον οποίο ενσωματώνουν την απώλεια στη ζωή τους.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να σε βοηθήσει να διερευνήσεις τι σημαίνει για εσένα αυτή η σύνδεση και πώς μπορεί να παραμείνει σημαντική, ενώ παράλληλα δημιουργείς χώρο για τις ανάγκες, τις σχέσεις και τις εμπειρίες του παρόντος.

Δεν χρειάζεται να επιλέξεις ανάμεσα στο να θυμάσαι και στο να συνεχίσεις να ζεις.

Τι μπορείς να κάνεις για να διαχειριστείς το πένθος στην καθημερινότητά σου;

Δεν υπάρχει κάποια πρακτική που να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα μικρά βήματα που μπορεί να σε στηρίξουν, ανάλογα με τις ανάγκες και τις δυνατότητές σου.

• Δώσε χώρο σε αυτό που αισθάνεσαι. Δεν χρειάζεται να πιέζεις τον εαυτό σου να είναι καλά κάθε στιγμή ή να κρύβει τη θλίψη του για να μην ανησυχούν οι άλλοι.

• Διατήρησε μια βασική καθημερινή φροντίδα. Η ξεκούραση, η τροφή, η κίνηση και οι απλές καθημερινές συνήθειες μπορούν να σε στηρίξουν, ακόμη κι όταν δεν έχεις πολλή ενέργεια.

• Μίλησε σε ανθρώπους που αισθάνεσαι ασφαλής μαζί τους. Μπορείς να τους εξηγήσεις τι χρειάζεσαι, είτε είναι να σε ακούσουν είτε να σε βοηθήσουν με πρακτικά ζητήματα.

• Μην συγκρίνεις την πορεία σου με των άλλων. Το ότι κάποιος φαίνεται να έχει προσαρμοστεί πιο γρήγορα δεν σημαίνει ότι ο δικός σου τρόπος είναι λανθασμένος.

• Αναγνώρισε τις δύσκολες ημέρες. Επέτειοι, γενέθλια, γιορτές και σημαντικές αλλαγές μπορεί να εντείνουν την αίσθηση της απουσίας. Αν το γνωρίζεις, μπορείς να σκεφτείς εκ των προτέρων τι θα σε βοηθούσε εκείνες τις ημέρες.

Δεν χρειάζεται να εφαρμόσεις όλα τα παραπάνω ούτε να μετατρέψεις το πένθος σε ακόμη μία υποχρέωση που πρέπει να διαχειριστείς σωστά. Αρκεί να αναζητάς, σταδιακά, ό,τι σε στηρίζει.

Πότε είναι χρήσιμο να αναζητήσεις ψυχοθεραπευτική υποστήριξη;

Δεν χρειάζεται να φτάσεις σε ένα σημείο όπου δεν μπορείς πλέον να λειτουργήσεις για να ζητήσεις βοήθεια. Μπορείς να απευθυνθείς σε έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας ακόμη κι αν θέλεις απλώς να έχεις έναν χώρο όπου θα μπορείς να μιλήσεις με ασφάλεια για όσα βιώνεις.

Η υποστήριξη μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν:

• αισθάνεσαι ότι ο πόνος επηρεάζει έντονα την καθημερινότητα, τον ύπνο ή τη συγκέντρωσή σου,

• δυσκολεύεσαι να διαχειριστείς επίμονες ενοχές, έντονο άγχος ή συναισθήματα που σε κατακλύζουν,

• απομονώνεσαι από τους ανθρώπους γύρω σου ή δυσκολεύεσαι να διατηρήσεις σημαντικές σχέσεις,

• αισθάνεσαι ότι, παρά τον χρόνο που έχει περάσει, δυσκολεύεσαι να προσαρμοστείς στη ζωή μετά την απώλεια,

• η απώλεια ήταν ξαφνική, τραυματική ή συνδέεται με δύσκολες οικογενειακές συνθήκες.

Το χρονικό διάστημα από την απώλεια δεν αρκεί από μόνο του για να κρίνουμε αν κάποιος χρειάζεται υποστήριξη. Σημασία έχουν η ένταση και η διάρκεια των δυσκολιών, η επίδρασή τους στη ζωή του ανθρώπου και οι προσωπικές του ανάγκες.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, το παρατεταμένο και έντονο πένθος μπορεί να χρειάζεται εξειδικευμένη αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που εξακολουθεί να πονά μετά από μήνες ή χρόνια αντιμετωπίζει κάποια διαταραχή.

Αν εμφανίζονται σκέψεις αυτοκτονίας ή αυτοτραυματισμού, είναι σημαντικό να αναζητήσεις άμεσα επαγγελματική βοήθεια. Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, κάλεσε το 112 ή πήγαινε στο πλησιέστερο τμήμα επειγόντων περιστατικών.

Συχνές ερωτήσεις

1. Πόσο διαρκεί το πένθος;

Δεν υπάρχει συγκεκριμένο χρονικό διάστημα που να ισχύει για όλους. Η ένταση των συναισθημάτων μπορεί να μεταβάλλεται με τον χρόνο, ενώ σημαντικές ημερομηνίες ή αλλαγές στη ζωή μπορεί να επαναφέρουν έντονα την αίσθηση της απώλειας. Δεν χρειάζεται να έχεις ξεπεράσει το πένθος σε μια συγκεκριμένη προθεσμία.

2. Είναι φυσιολογικό να μην κλαίω μετά από μια απώλεια;

Ναι. Ορισμένοι άνθρωποι βιώνουν έντονη θλίψη και κλάμα, ενώ άλλοι αισθάνονται μούδιασμα, λειτουργούν μηχανικά ή δυσκολεύονται να εκφράσουν τα συναισθήματά τους. Η απουσία δακρύων δεν σημαίνει ότι δεν αγαπούσες τον άνθρωπο που έχασες ή ότι δεν πενθείς.

3. Πώς μπορώ να διαχειριστώ τις ενοχές μετά τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου;

Προσπάθησε να παρατηρήσεις τις σκέψεις που επανέρχονται και να εξετάσεις τι γνώριζες και τι μπορούσες πραγματικά να ελέγξεις εκείνη την περίοδο. Οι ενοχές μπορεί να είναι ιδιαίτερα επίμονες και δύσκολες στην επεξεργασία τους. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να σε βοηθήσει να τις κατανοήσεις και να αναπτύξεις μια πιο συμπονετική στάση απέναντι στον εαυτό σου.

4. Μπορεί η ψυχοθεραπεία να βοηθήσει στο πένθος;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για την έκφραση και την επεξεργασία των συναισθημάτων που συνοδεύουν την απώλεια. Μπορεί επίσης να βοηθήσει στην κατανόηση των ενοχών, στην προσαρμογή στις νέες συνθήκες και στη διαχείριση των αλλαγών στις σχέσεις. Δεν υπόσχεται ότι ο πόνος θα εξαφανιστεί, αλλά μπορεί να στηρίξει τη διαδικασία προσαρμογής.

5. Μπορώ να πενθώ έναν χωρισμό ή μια άλλη σημαντική απώλεια;

Βεβαίως. Το πένθος δεν αφορά μόνο τον θάνατο. Ένας χωρισμός, η απώλεια μιας εργασίας, μια σοβαρή αλλαγή στην υγεία ή η απομάκρυνση από έναν σημαντικό άνθρωπο μπορεί να συνοδεύονται από θλίψη και αίσθηση απώλειας. Η σημασία που είχε αυτό που έχασες για εσένα είναι σημαντική για την κατανόηση της εμπειρίας σου.

6. Πώς μπορώ να στηρίξω ένα παιδί ή έναν έφηβο που πενθεί;

Είναι σημαντικό να του δώσεις ειλικρινείς, κατάλληλες για την ηλικία του εξηγήσεις, χώρο για ερωτήσεις και τη δυνατότητα να εκφράσει τα συναισθήματά του χωρίς πίεση. Τα παιδιά και οι έφηβοι μπορεί να εκφράζουν το πένθος διαφορετικά από τους ενήλικες, ακόμη και μέσα από τη συμπεριφορά τους. Αν παρατηρείς επίμονες δυσκολίες στην καθημερινότητα ή έντονη συναισθηματική επιβάρυνση, μπορεί να βοηθήσει η συμβουλευτική υποστήριξη του παιδιού και της οικογένειας.

Συμπέρασμα: Δεν χρειάζεται να ξεχάσεις για να συνεχίσεις

Η απώλεια μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπεις τον εαυτό σου, τις σχέσεις σου και το μέλλον. Δεν υπάρχει ένας σωστός τρόπος να πενθήσεις ούτε κάποια στιγμή κατά την οποία πρέπει να πάψεις να αισθάνεσαι θλίψη.

Ίσως, σταδιακά, αυτό που σήμερα μοιάζει αδύνατο να γίνει πιο διαχειρίσιμο. Ίσως μάθεις να συνυπάρχεις με την απουσία, διατηρώντας τη σημασία της σχέσης και δημιουργώντας παράλληλα χώρο για τη ζωή σου στο παρόν.

Δεν χρειάζεται να βιαστείς ούτε να αντιμετωπίσεις αυτή τη διαδρομή μόνος σου. Το να ζητήσεις υποστήριξη δεν σημαίνει ότι αδυνατείς να διαχειριστείς την απώλεια. Μπορεί να είναι ένας τρόπος να φροντίσεις τον εαυτό σου σε μια δύσκολη περίοδο.

Αν αισθάνεσαι ότι το πένθος επηρεάζει την καθημερινότητα ή τις σχέσεις σου, η συζήτηση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να σε βοηθήσει να κατανοήσεις καλύτερα όσα βιώνεις και να διερευνήσεις τρόπους διαχείρισης που ανταποκρίνονται στις δικές σου ανάγκες.

Είμαι η Εβίτα Τσόδουλου, Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, με MA στη Συμβουλευτική και τον Επαγγελματικό Προσανατολισμό και εκπαίδευση στη Συστημική Οικογενειακή Ψυχοθεραπεία. Παρέχω υπηρεσίες συμβουλευτικής και ψυχοθεραπευτικής υποστήριξης σε ενήλικες, εφήβους, ζευγάρια και οικογένειες, με φυσική παρουσία στα Ιωάννινα και μέσω διαδικτυακών συνεδριών.

Αν νιώθεις ότι θα σε βοηθούσε να μιλήσεις για όσα βιώνεις, μπορείς να ενημερωθείς για τις διαθέσιμες υπηρεσίες και να εξετάσουμε μαζί ποια μορφή υποστήριξης ταιριάζει στις ανάγκες σου.